REF.06 projekt własny · atlas FARR/6 · 2026
Taksonomia śmierci gwałtownej na sześciu niezależnych osiach
Model, który zamiast jednej etykiety „sposobu śmierci" opisuje każdy zgon na sześciu osiach — jednostka analizy, sprawstwo, intencja, zgoda, mandat instytucjonalny, miejsce w łańcuchu przyczyn — i dzięki temu rozstrzyga przypadki, na których jednowymiarowe kategorie się łamią.
- I–IIJednostka analizy · SprawstwoOsoba / zdarzenie / sekwencja
- III–IVIntencja · Zgoda zmarłegoCel · środek · ryzyko · odmowa
- V–VIMandat · Łańcuch przyczyn57 kombinacji (16 / 13 / 28 nazw)
- Osi opisu
- 6
- Kombinacji formalnych
- 57
- Nazwy zastane / częściowe / robocze
- 16 / 13 / 28
- Przypadków granicznych
- 6
-
Problem
Klasyczne kategorie śmierci gwałtownej — zabójstwo, samobójstwo, wypadek, egzekucja, śmierć w walce, śmierć po zabiegu — sklejają w jednej nazwie kilka niezależnych pytań: kto działał, czy chciał skutku, czy zmarły się zgodził, w jakiej ramie prawnej to się stało. Na przypadkach granicznych etykieta przestaje działać, a kwalifikacja prawna miesza się z opisem zdarzenia.
-
Podejście
Każda oś ma własne pytanie i zamknięty zbiór wartości, np. intencja: cel · środek · ryzyko · niezamierzona · nieustalona; zgoda: na akt · na ryzyko śmierci · na śmierć jako cel · odmowa · brak zdolności. Opis biologiczny, sprawstwo i intencja są oddzielone od kwalifikacji prawnej. Model sprawdzono na sześciu przypadkach granicznych oraz na wszystkich 57 formalnych kombinacjach sześciu typów klasycznych, z których każda dostała status nazwy: zastana, częściowa albo robocza.
-
Wynik
Model rozdziela pary, które w jednej kategorii wyglądają tak samo: eutanazję od pomocy w samobójstwie różni tylko oś sprawstwa, śmierć po prawidłowo wykonanym zabiegu to ziszczenie przyjętego ryzyka bez potrzeby zakładania błędu, a „samobójstwo rozszerzone" okazuje się dwiema śmierciami w jednym zdarzeniu, nie jedną hybrydą. Atlas i dane są otwarte na licencji CC BY 4.0.
Najważniejsza decyzja modelu dotyczy pierwszej osi: zanim cokolwiek się sklasyfikuje, trzeba ustalić, czy jednostką jest osoba, zdarzenie, sekwencja czy praktyka. „Samobójstwo rozszerzone” pokazuje, co się dzieje bez tej decyzji — jedna etykieta dla całego epizodu przemianowuje zabójstwo ofiary na samobójstwo i zasłania brak jej zgody. W modelu danych to dwa rekordy osób powiązane identyfikatorem zdarzenia.
Drugi wniosek: „legalne” to nie jest osobny sposób śmierci. Kara śmierci to celowe pozbawienie życia przez innych w ramie państwowego mandatu — opis sprawstwa, ocena legalności i ocena moralna zostają trzema osobnymi polami.
Sama kombinatoryka też jest wynikiem. Z 57 formalnych przecięć sześciu typów tylko część opisuje spójną pojedynczą śmierć; wiele to łańcuchy przyczynowe albo zdarzenia z wieloma zgonami. Liczba kombinacji, które da się wygenerować, mówi niewiele — liczy się, które z nich odpowiadają czemuś realnemu.
Czego ta realizacja nie obejmuje
To narzędzie analityczne, nie opinia medyczna ani prawna. Model nie przeszedł niezależnego testu powtarzalności ani recenzji specjalistów medycyny sądowej.